Filistin konusunda hangi mahkeme kararları vardır? Ne kadarı uygulanmıştır

This post is also available in: English

Filistin konusunda, özellikle son yıllarda yaşanan büyük insani krizle ilgili olarak, iki ana uluslararası mahkemeden önemli kararlar ve soruşturmalar bulunmaktadır: Uluslararası Adalet Divanı (UAD) ve Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM).

Bu kararların uygulanma düzeyi ise, mahkemelerin doğası gereği, genellikle kararların hukuki bağlayıcılığına rağmen, yaptırım gücünün olmaması ve taraf devletlerin siyasi iradesine bağlı olması nedeniyle düşük kalmaktadır.

İşte mahkeme kararları ve uygulanma durumları:

Uluslararası Adalet Divanı (UAD) Kararları

UAD, devletler arasındaki anlaşmazlıkları çözen ve Birleşmiş Milletler’in (BM) yargı organı olan en yüksek mahkemedir. Kararları hukuken bağlayıcıdır ancak doğrudan bir icra mekanizması yoktur.

Güney Afrika’nın Soykırım Davası (2024)

Karar/Aşama	Tarih	Detay ve İçerik	Uygulanma Durumu
İhtiyati Tedbir Kararı	26 Ocak 2024	Güney Afrika’nın talebi üzerine, Mahkeme, İsrail’in Gazze’deki Filistinlilere yönelik Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki eylemlerden kaçınması için 6 ana tedbir almasını istedi. Bunlar arasında: Soykırım eylemlerini önlemek, soykırıma doğrudan ve alenen teşvik edenleri cezalandırmak ve insani yardımların derhal sağlanması yer aldı.	Kısmen/Yetersiz: İsrail, askeri operasyonlarını durdurma yönündeki ana talebi reddetti. İnsani yardımların girişini artırmaya yönelik bazı adımlar attığını iddia etse de, uluslararası kuruluşlar (BM ve STK’lar) insani yardım erişiminin hâlâ yetersiz olduğunu ve kararın amacına ulaşılamadığını rapor etti. Mahkeme’nin kararına rağmen bölgede can kaybı ve yıkım artmaya devam etti.
Ek İhtiyati Tedbir Kararları	Mart/Mayıs 2024	Gazze’deki kötüleşen insani durum nedeniyle mahkeme, İsrail’in “tam ve etkili işbirliği yaparak” temel hizmet ve insani yardımların gecikmesiz ve kesintisiz ulaştırılması için gereken her türlü önlemi almasını, özellikle Refah’a yönelik askeri saldırısını durdurmasını ve sınır kapılarını açmasını emretti.	Uygulanmadı: İsrail, Refah’a yönelik kara operasyonlarını başlatarak kararı uygulamamış oldu. Yardım akışındaki engeller ise büyük ölçüde devam etti.

İşgalin Hukuki Sonuçları Hakkında İstişari Görüş (2004 ve 2024)

Karar/Aşama	Tarih	Detay ve İçerik	Uygulanma Durumu
Duvar Kararı (2004)	9 Temmuz 2004	İsrail’in Batı Şeria’da inşa ettiği ayrım duvarının uluslararası hukuka aykırı olduğuna, derhal durdurulması ve tazminat ödenmesi gerektiğine hükmetti.	Uygulanmadı: İsrail, duvarın inşasına devam etti ve duvarın güvenlik amaçlı olduğunu savunarak kararı reddetti.
İşgalin Hukuki Sonuçları Görüşü (2024)	19 Temmuz 2024	BM Genel Kurulu’nun talebiyle, İsrail’in 1967’den bu yana süren uzun süreli işgali, ilhakı, yerleşim politikaları ve ayrımcı uygulamalarının uluslararası hukuku ihlal ettiğini ve hukuka aykırı olduğunu belirtti.	Uygulanmadı: Bu bir “istişari görüş” olup hukuki bağlayıcılığı tartışmalıdır, ancak İsrail’in uygulamalarını değiştirmesi yönünde herhangi bir somut adım atılmamıştır.

Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) Soruşturması

UCM, bireylerin soykırım, insanlığa karşı suç ve savaş suçu gibi uluslararası suçlardan yargılanması amacıyla kurulmuştur. Filistin Devleti, Roma Statüsü’ne taraf olduğu için UCM’nin yargı yetkisini tanımaktadır.

Süreç	Tarih	Detay ve İçerik	Uygulanma Durumu
Soruşturma Kararı	2021	UCM Savcılığı, 1967’den beri işgal altındaki Filistin topraklarında (Gazze Şeridi, Batı Şeria ve Doğu Kudüs) hem İsrailliler hem de Filistinliler tarafından işlenen olası savaş suçları ve insanlığa karşı suçlarla ilgili resmi bir soruşturma başlattı.	Devam Ediyor: Soruşturma devam etmektedir. İsrail, mahkemenin yargı yetkisini tanımadığı için işbirliği yapmayı reddetmektedir.
Soruşturmanın Genişletilmesi	7 Ekim 2023 Sonrası	UCM Başsavcılığı, 7 Ekim 2023 ve sonrasında hem İsrail hem de Filistinliler tarafından işlendiği iddia edilen yeni suçları (örneğin Gazze’deki yaygın ölümler, zorla yerinden etmeler, rehin alma ve cinsel şiddet iddiaları) mevcut soruşturma kapsamına alacağını duyurdu.	Delil Toplama Aşamasında: Soruşturma, özellikle üst düzey İsrailli ve Hamas yetkililerine odaklanacak şekilde genişletilmiştir. Bu süreç, tutuklama emirlerinin çıkarılmasına yol açabilir, ancak bu emirlerin icrası, ilgili kişilerin UCM’ye taraf olan bir ülkeye seyahat etmesine bağlıdır.
Tutuklama Emri Talepleri	Bekleniyor	UCM Başsavcısı, bazı İsrailli ve Hamas liderleri hakkında tutuklama emri talep edebilir.	Henüz Karar Yok: Mahkemenin tutuklama emri vermesi durumunda dahi, emrin uygulanması tamamen UCM’ye taraf devletlerin işbirliğine bağlı olacaktır. Mahkeme’nin geçmiş tutuklama emirlerinin birçoğu, sanıkların mahkemeye çıkarılması sağlanamadığı için yıllarca uygulanamamıştır.

Özet Uygulanabilirlik Durumu

UAD kararları, hukuki bağlayıcılıklarına rağmen, hiçbir zaman tam olarak uygulanmamış, İsrail tarafından “taraflı” veya “yetersiz” olduğu gerekçesiyle genellikle reddedilmiştir. Bu durum, kararların uygulanmasını sağlayacak güçlü bir BM Güvenlik Konseyi mekanizmasının (ABD’nin veto yetkisi nedeniyle) devreye girememesinden kaynaklanmaktadır.

UCM soruşturması ise devam etmekte olup, henüz nihai yargı kararı ya da tutuklama emri aşamasına gelmemiştir. Ancak bu süreç, bireylerin uluslararası suçlardan sorumlu tutulması ve yargılanması için atılmış hukuki bir adımdır.